Home » Zaden » Zaden - Activiteiten » Verslag workshop over kwekersrecht en octrooien

Verslag workshop over kwekersrecht en octrooien

maart 31, 2014

labeltjes-kwekersrechtTijdens de VoedselAnders Conferentie op 21 februari in Wageningen had ASEED een workshop georganiseerd met de titel: “Zaaigoed: octrooien versus kwekersrecht versus vrije boerenzaden, waar zijn de duurzame landbouw en de diversiteit mee gediend”

Sprekers:
– Maaike Raaijmakers – Bionext en Stichting Zaadgoed
– Kempe van der Heide – Nederlands Akkerbouw Vakbond (NAV)
– Loes Mertens – de Bolster (biologisch zaadteeltbedrijf)

Maaike Raaimakers begon met een uitleg over wat de verschillen tussen octrooi en kwekersrecht zijn. Beiden worden gebruikt als intellectueel eigendomsrecht op nieuwe rassen. In plaats van octrooi wordt ook vaak het Engelse woord ‘patent’ gebruikt.

Kwekersrecht Octrooirecht
Geldt voor één ras Kan meerdere rassen omvatten. Formeel geen octrooi op rassen maar op technieken of (natuurlijke) eigenschappen. De reikwijde van het octrooi omvat echter meerdere (soms honderden) rassen: vaak wordt de hele keten van zaadje tot eindproduct door het octrooi beschermd.
Boerenprivilege: nateelt van beschermd ras onder voorwaarden mogelijk. Dit betekent dat boeren hun geoogste zaden opnieuw mogen gebruiken tegen betaling van licentiekosten. In Nederland geldt dit alleen voor aardappels en granen Nateelt eventueel mogelijk met licentieovereenkomst (gebruik patent).
kwekersvrijstelling: andere kwekers mogen een ras waar kwekersrecht op zit altijd als uitgangsmateriaal gebruiken voor verdere veredeling. toestemming van octrooihouder nodig voor het gebruik van uitgangsmateriaal voor verdere veredeling. De octrooihouder kan dit weigeren of een vergoeding vragen. In het Nederlandse octrooirecht zit een beperkte kwekersvrijstelling voor het doen van onderzoek.
25-30 jaar geldig 20 jaar geldig
belemmert innovatie
niet in het belang van boeren en veredelaars

De meeste landen die kwekersrecht verlenen zijn aangesloten bij de UPOV en hebben het UPOV-verdrag van 1991 ondertekend.

Vrije zaden zijn zaden van rassen waar geen intellectueel eigendomsrecht op zit (bijvoorbeeld  van boeren selecties of amateurrassen) of oude rassen waarvan het kwekersrecht verlopen is (bv Bintje, Golden Bantam suikermais). Deze zaden mogen door iedereen nageteeld en uitgewisseld worden.

Achtergrond:
Nederland heeft het grootste aantal groentezadenbedrijven ter wereld en is wereldmarktleider in groentezaden en aardappelpootgoed.
Boeren in Nederland maken gebruik vooral gebruik van commerciële groentezaden en vrijwel niet meer van ‘boerenzaden’.

Ontwikkelingen octrooien in de landbouw
-Er is een internationale coalitie tegen octrooi op leven genaamd No patents on Seeds. Bionext is daarbij aangesloten.
– Syngenta  heeft octrooi gekregen op rode paprika die resistent is tegen witte vlieg. Dit octrooi is aangevochten door verschillende ngo’s.
– In Nederland is er een breed draagvlak in de politiek voor het aanpassen van de Octrooiwetgeving.
Ook Plantum, brancheorganisatie van Nederlandse kwekers en zaadbedrijven, is voorstander van een brede kwekersvrijstelling in het octrooirecht.

Octrooiwetgeving
Het Europees octrooiverdrag (EOV) is geldig in 38 Europese landen. In het EOV staat dat het octrooieren van planten- en dierenrassen niet is toegestaan. Octrooien worden toegekend door het Europees Octrooibureau (European Patent Office /EPO).
Als je bezwaar wilt maken tegen een octrooi kun je bezwaar maken bij de Kamer van Beroep van het Europees Octrooibureau. Maatschappelijke organisaties proberen via deze bezwaarprocedures jurisprudentie te creëren om zo klassieke veredeling en eigenschappen die in de natuur voorkomen uit te zonderen van octrooirecht.

In de EU 27 lidstaten geldt daarnaast de Biotechrichtlijn. Deze Richtlijn staat op gespannen voet met het Europees octrooiverdrag en laat meer ruimte voor octrooien op eigenschappen van planten en dieren. De Biotechrichtlijn wordt dit jaar geëvalueerd. Dat beidt een kans om de Europese Commissie te vragen om deze Richtlijn aan te passen en een kwekersvrijstelling in te voeren. De farmaceutische industrie is fel tegenstander van het “openbreken” van de Biotechrichtlijn omdat ze vrezen dat dan ook hun octrooirechten worden aangetast.

Kempe van der Heide: Vroeger waren zaden eigendom van de plattelandsgemeenschappen, daarna werd het kweken een specialisatie ten behoeve van die gemeenschappen en vervolgens een specialisatie ten behoeve van winst, in plaats van innovatie en ontwikkeling.
Boerenprivilege en kwekersrecht zijn in Nederland voor boeren belangrijk bij pootaardappelen: de Nederlandse pootgoedproducenten bedienen 80% Nederlandse markt, 60% Europese markt en 40% wereldmarkt.
Octrooi op levend materiaal dient geen boerenbelang en geen maatschappelijk belang. De kwekersvrijstelling wel. Octrooien zijn voor bedrijven tot nu toe het belangrijkst bij grote cash crops als mais, soja en tomaten.

René Groenen van Bingenheimer Saatgut en Kultursaat e.V., ook aangekondigd als spreker, maar afwezig wegens ziekte, liet weten zowel tegen octrooi- als kwekersrecht te zijn: veredelen moet vraaggestuurd zijn, we moeten door collectieve investeringen nieuwe rassen in gemeenschappelijk eigendom ontwikkelen. Hij ziet dit als onderdeel van een groter verhaal: we moeten af van de industriële op winst gerichte landbouw en op korte termijn toe naar kleinschalig, regionale en agro-ecologische landbouw. Daarbij horen lokaal aangepaste zaden en boeren die zelf betrokken zijn bij de vermeerdering van zaden en de veredeling.

Volgens Kempe was het kwekersrecht van de jaren ’30 een publiek systeem dat prima voldeed. In het algemeen kan worden gezegd dat gedurende de afgelopen decennia de rechten van boeren- en kwekers in de internationale/mondiale UPOV-sfeer steeds verder wordt uitgehold en steeds meer op patentrecht gaat lijken. Deze ontwikkeling gaat nog steeds door.

Boeren hebben niet genoeg kennis voor veredeling en veredeling is kostenintensief: we moeten kennis bij boeren vergroten, met andere financieringssystemen. De eerste die hinder van gebrek aan diversiteit en diverse ontwikkeling ondervinden zijn de Scandinavische landen: te kleine markt voor big commerce, investeringen niet waard.

Rechtzaak over paarse radijskiemen
Loes Mertens: Rob Baan van Koppert Cress B.V. (Taste of Nature = onderdeel van Koppert Cress) heeft sinds 2008 een Europees patent (EP 1 290 928), geldig in 18 landen, op radijs met een verhoogd gehalte anthocyaninen in de kiem. Met zaden uit de Genenbank te Wageningen is door Plant Research International veredelt, door klassieke kruising en selectie. De planten die daar uit voort kwamen bleken niet raswaardig: te divers, niet homogeen/uniform genoeg. Het was daarom niet mogelijk kwekersrecht te krijgen. Sinds 2001 hebben ze o.a. in de VS een aantal patenten aangevraagd op deze radijs, en in 2008 is ook in Europa, door de EPA, een patent toegekend.
Een Italiaans bedrijf (Suba & Unico) betaalde licentie voor vermeerdering en verkocht de zaden. In 2010 stopte het bedrijf echter met betalen, maar bleef wel de zaden doorverkopen. Koppert durfde juridische strijd met het grote Italiaans bedrijf niet aan, wel met een Nederlandse afnemer van de zaden: Cresco BV. De advocaten van Cresco hebben het octrooi bestudeerd en waren van mening dat het zeker de moeite waard zou zijn het octrooi aan te vechten. In een kort geding dat Taste of Nature aanspande tegen Cresco – wegens inbreuk op haar octrooi – werd Cresco op 31 januari 2012 in gelijk gesteld, op basis van artikel 53 sub b EOV ‘uitzondering op octrooieerbaarheid’. De bodemrechter (hoger beroep kort geding) oordeelde op 28 mei 2013 echter anders, dit keer in het voordeel van Taste of Nature, waardoor zij o.a. opgezadeld zitten met proceskosten van meer dan 40.000 euro. Ook de Bolster verkocht zaden voor paarse radijsradijskiemen en is daar nu mee gestopt.

Vragen uit en discussie met publiek
Wat voor bijdrage levert de Universiteit van Wageningen? De Nederlandse overheid steekt 1 miljoen per jaar in het programma groene veredeling dat gericht is op veredelingsonderzoek voor de biologische en gangbare landbouw. De projecten worden mede uitgevoerd door onderzoekers van het LBI en door de WUR. Zie www.groeneveredeling.nl.

Vraag over oppositie van boeren tegen EU zadenwetvoorstel 2013. Kempe: zadenwetsvoorstel is zo complex en ingewikkeld, honderden pagina’s artikelen en amendementen, voor boer of leek niet te doorgronden, en boeren kunnen Europarlementariërs nauwelijks nog adviseren. Duizenden zadenindustrielobbyisten kunnen dat wel. Juridische kennis van boeren en maatschappelijke organisaties ontbreekt, is te duur.

Loes: Bolster moet alle zaden die ze verkopen registreren. Anders krijgen ze mogelijk een probleem over de rechten. Het bedrijf heeft 350 rassen. Het gaat hierbij vooral om vrije, oude rassen, zes eigen (zelf ontwikkelde) rassen met kwekersrecht en vijf moderne rassen die ze in licentie vermeerderen. In de volkstuinen worden veelal oude rassen gebruikt. Bolster veredelt ten behoeve van bioboeren/-tuinders en tuiniers. Een groot deel van de omzet wordt gehaald uit de succesvolle verkoop van professionele rassen uit de eigen veredeling. Dit maakt het volgens Loes mogelijk veel andere kleine gewassen in het assortiment te houden.

Kwekers doen aan uitbreiding en innovatie, het ontwikkelen van nieuwe rassen. Een voorbeeld boerenkwekers in Nederland gaat over aardappel: handelsbedrijf en boeren delen licentiegeld. Dit is een succesvol systeem van participatieteelt. Zie www.louisbolk.nl/bioimpuls/

Hoe krijgen we kennis en genen uit de genenbank weer bij boeren / in het collectieve domein? Stichting Zaadgoed geeft al cursussen aan boeren en dit is recentelijk uitgebreid naar hobbytuinders.
Volgens het International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture (ITPGR) kan iedereen zaden uit nationale genenbanken krijgen om zelf te vermeerderen. De grote genenbank op Spitsbergen is slechts algemene back-up.

Hoe zit het met de GM-aardappels in Nederland van de Universiteit van Wageningen? In Peru, het gebied waar de aardappel vandaan komt, zijn aardappels gevonden die resistent zijn tegen de ziekte phytophtora. Deze rassen zijn niet octrooieerbaar, maar het DurPh-project van de Universiteit van Wageningen heeft wel octrooien gekregen op de geïsoleerde genen die coderen voor resistentie. Deze genen kunnen door midden van genetische manipulatie worden toegevoegd aan bestaande rassen om ze resistent te maken.
Op dit moment is het DuRPh-project gelinkt aan de universiteit en in principe gaat het om niet-exclusieve licenties om te voorkomen dat één of slechts enkele partijen een monopoly positie kunnen opbouwen. Met het oog op voedselvoorziening en voedselzekerheid hanteert de Universiteit van Wageningen een zogenaamde Humanitair Gebruik Licentie waarbij arme landen onder bepaalde omstandigheden en voorwaarden, resistentiegenen beschikbaar krijgen om in te bouwen in lokale rassen. Of dit uiteindelijk ook zo blijft als de universiteit geld nodig heeft en het onderdeel van de octrooien bezit afstoot, valt niet met zekerheid te zeggen.

Belangrijk is de herziening van de octrooiwetgeving in het Transatlantic Trade & Investment Partnership (TTIP), een vrijhandelsakkoord waarover de VS en de EU nu onderhandelen. Dit overstijgt het Europees Octrooiverdrag en de Biotech Richtlijn van de EU. En de VS hebben al aangegeven dat voor hen octrooien op gewassen en een makkelijkere toelating van gentech in de EU belangrijke eisen zijn.

Samenvatting / uitkomst van de workshop:

Duurzame landbouw is gebaat bij:

  1. Géén octrooien op leven.
  2. Meerdere vormen van veredeling, waaronder participatief en door boeren, met verschillende financieringsmodellen
  3. We moeten meer investeren in kennis van vermeerdering van zaden en veredeling bij boeren en particulieren. Haal de zaden uit de vriezer.
  4. Bundel juridische kennis en werk samen bij het tegenhouden (of juist beschermen) van regelgeving.

Verder lezen:
* Bionext, met op site informatie over campagne tegen de Syngenta paprika: www.bionext.nl/consument/word-donateur/ik-steun-hart-voor-biodiversiteit
* No Patents on Seeds campagne: www.no-patents-on-seeds.org
* De NAV: http://www.nav.nl
* De Bolster: http://www.bolster.nl
* René Groenen zijn voorbereidde tekst voor de workshop: http://www.aseed.net/pdfs/2014-2-5-bijdrage-rene-groenen-workshop-kwekersrecht-octrooien.pdf
* Agriculture on a Crossroad – report of the IAASTD: http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/iaastd/tabid/105853/default.aspx
* ASEED’s campagne over zaden: http://www.aseed.net/zaden
* Website van de UPOV: http://www.upov.int
* Artikel in Nieuwe Oogst over de problemen die de Bolster had met het octrooi van Koppert Cress op een paarse radijskiemen: http://www.bionext.nl/sites/www.bionext.nl/files/kwekersrecht_interview_bolster.pdf
* Over het vrijhandelsverdrag TTIP staat een verzameling links op http://www.aseed.net/ttip