» » » Food Sovereignty, food in your own hands

Food Sovereignty, food in your own hands

Zo neemt de machtsconcentratie in de voedselvoorziening toe: een steeds kleiner aantal grote bedrijven beheerst in toenemende mate de productie, handel en verwerking van voedsel. Het levensonderhoud van boeren wordt ook bedreigd door klimaatverandering en ‘land grabbing’ (het kopen, pachten om simpelweg inpikken van landbouwgrond door grote bedrijven voor biobrandstofproductie of om te speculeren). Stijgende prijzen voor fossiele brandstoffen maken transport, gebruik van machines en de kunstmest- en pesticidenproductie duurder en hebben zo effect op de industriële landbouw. Veel boeren en landarbeiders – nu migranten – zijn hun bestaansmiddelen kwijtgeraakt en hun aantal zal nog toenemen.
De productie en consumptie van voedsel is dus een belangrijk onderwerp om je als sociale beweging mee bezig te houden. Een nieuwe term die in dit kader de laatste jaren vanuit het Zuiden is komen aanwaaien, is voedselsoevereiniteit. In dit artikel wordt ingegaan op deze term. Verder wordt een overzicht gegeven van wat er op dit moment al rommelt op landbouwgebied in Nederland en waarom het goed zou zijn voor een anarchistische beweging en andere kritische, non-hiërarchische personen om hier een rol in te gaan spelen.

Begrip en definities
Er bestaat niet één definitie van het begrip voedselsoevereiniteit. Een bruikbare omschrijving is te vinden in de eindverklaring van de internationale bijeenkomst van progressieve boerenorganisaties in 2007 in Nyéléni (Mali):

“Voedselsoevereiniteit is het recht van mensen op gezond en cultureel passend voedsel, geproduceerd op ecologisch verantwoorde en duurzame wijze in een voedsel- en landbouwsysteem dat door henzelf wordt vormgegeven. Het plaatst de ambities en behoeften van hen die voedsel produceren, distribueren en consumeren centraal in voedselstructuren en het beleid, in plaats van steeds te buigen voor de eisen van de markt en grote bedrijven. Het behartigt de belangen van de volgende generatie. Voedselsoevereiniteit biedt een strategie voor verzet tegen en ontmanteling van het huidige op winst gerichte voedselregime en het biedt richtlijnen voor lokale producenten en consumenten bij het inrichten van hun voedselsystemen, landbouw, visserij en veeteelt.
Voedselsoevereiniteit geeft voorrang aan de lokale en nationale markten en economieën. Het geeft macht terug aan de boer(in) en bevordert gezinslandbouw, traditionele visvangst en extensieve veeteelt. Productie, distributie en consumptie wordt hierdoor zowel op ecologisch, sociaal als economisch vlak verduurzaamd.
Voedselsoevereiniteit staat voor een transparante handel die een rechtvaardig inkomen garandeert voor iedereen en die consumenten het recht geeft te beslissen over hun eigen voedsel. Het waarborgt de rechten van hen die voedsel produceren om grond, gebieden, water, zaden, vee en biodiversiteit te beheren en te gebruiken. Voedselsoevereiniteit betekent een omslag naar nieuwe sociale relaties, vrij van onderdrukking en zonder discriminatie tussen mannen en vrouwen of tussen volkeren bevolkingsgroepen, sociale klassen of generaties.”

(Uit de verklaring van Nyéléni, 27 februari 2007)

Voedselsoevereiniteit is iets anders dan voedselzekerheid. Bij dat laatste gaat het om de zekerheid voor iedereen om voldoende te eten te hebben. Hierbij maakt het niet uit wat voor voedsel je krijgt en of je hierbij afhankelijk bent van overheden of multinationals.

Er valt nog wel wat te discussiëren over de gebruikte begrippen. Wat is een ‘recht’ en van wie eis je dat recht? Cultureel passend voedsel klinkt goed en het is duidelijk dat je een Indiër niet kunt afschepen met een stapel broden en een Argentijn niet tevreden kunt stellen met drie keer per dag sojabrokken op het menu. Maar is het eten van dagelijkse grote porties vlees ook een cultureel recht? En wat te denken van het begrip gezinslandbouw? Ondanks dat er ook bij staat dat het vrij moet zijn van discriminatie zit er het gevaar in een traditioneel patriarchaal systeem in stand te houden of zelfs te verheerlijken. In Nederland associeer je het snel met het gezin als de hoeksteen van de samenleving waar Christenen het altijd over hebben. Maar de internationale boerenbeweging  ziet het meer als een synoniem voor kleinschaligheid dat tegenover grootschalige plantages en industriële landbouw wordt gesteld.
Ook in Nederland gaat het in de landbouw vaak om familiebedrijven of kleine zelfstandigen. Ondanks lange werkdagen en het bijna ontbreken van vakanties hebben veel kleine biologische (en gangbare) boeren moeite om financieel het hoofd boven water te houden.

Het belangrijkste woord om even onder de loep te nemen is soevereiniteit. In de definities en in juridische stukken gaat het hierbij vooral over vorsten die soeverein regeren of om een andere macht die het in een afgeperkt gebied voor het zeggen heeft terwijl anderen van besluitvorming zijn uitgesloten. Bij voedselsoevereiniteit gaat het er niet om dat het voedsel regeert, zoals je het letterlijk op zou kunnen vatten, maar om zelfbeschikkingsrecht voor een gemeenschap: de mogelijkheid om zelf te beslissen over de voedselproductie, -handel en -consumptie.
Een belangrijk punt bij voedselsoevereiniteit (en soevereiniteit in het algemeen) is het niveau waar je het over hebt. Sommige regeringen in het Zuiden en NGO’s pleiten voor voedselsoevereiniteit op nationale schaal: een land moet zelf kunnen beslissen hoe het zijn landbouw ontwikkelt en welke producten en bedrijven het buiten de grenzen wil houden. In Europa wordt soms zelfs de EU gezien als regio waarbinnen met het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor voedselsoevereiniteit moet worden gezorgd. Een aantal Europese organisaties is nu dan ook druk bezig met pogingen het nieuwe GLB, dat in 2013 in werking moet treden, in deze richting te beïnvloeden. Anderen, zowel in het Zuiden als hier in Europa, denken toch vooral aan lokale initiatieven van boeren en consumenten zelf om de voedselproductie en distributie weer in eigen handen te nemen.

Het recht op grond
Vooral in Zuid-Amerika gaat strijd om landbouwhervormingen en die om voedselsoevereiniteit  samen. De aan Via Campesina verbonden boerenorganisaties voeren daarbij de politieke eis dat ieder individu, familie of gemeenschap het recht krijgt op het beheren van een eigen lap grond waardoor een minimum aan zelfvoorziening mogelijk is en waardoor de afhankelijkheid van geld en de ‘markt’ sterk verminderd wordt. Deze strijd gaat vaak gepaard met landbezettingen om die eisen af te dwingen. Er is een parallel zichtbaar met de kraakbeweging en de woonstrijd hier. Het bezetten van land om het recht op eigen voedselvoorziening af te dwingen komt hier echter nog weinig voor. SWOMP is een voorbeeld en er zijn nog wel meer landkraken geweest, maar de voedselproductie bij deze projecten is tot nog toe beperkt. Een complicatie bij landbouw is dat het jaren duurt voor je goede grond en dito opbrengsten hebt. Je hebt een portie geluk of sterke beweging nodig om de bezette lap grond lang te kunnen behouden. Een voorbeeld van zo’n ‘portie geluk’ zijn de vele volkstuinen die in het verleden langs spoorbanen zijn aangelegd nadat ‘leegstaande’ grond gewoon in gebruik werd genomen.

Voor menig voorstander van voedselsoevereiniteit gaan de benodigde veranderingen verder dan enkel het verkrijgen van zeggenschap over de voedselproductie. In de woorden van wetenschapper en activist Raj Patel: “In het uitdagen van de onderliggende machtsongelijkheid zie ik de kern van voedselsoevereiniteit. Centraal in voedselsoevereiniteit is er een radicaal egalitarisme in de roep om een veelzijdige reeks democratiserende veranderingen. Eisen rond voedselsoevereiniteit richten de aandacht op de behoefte aan sociale veranderingen zodat de mogelijkheid voedselpolitiek te bedrijven op elke noodzakelijk niveau plaats kan vinden. Om deze rechten opeisbaar te maken is meer nodig dan een aantal juridische bevoegdheden. Om betekenis te verlenen aan het recht op het bedrijven van voedselpolitiek is het vereist dat iedereen in belangrijke mate betrokken kan zijn bij dit beleid. Maar een voorwaarde hiervoor is een maatschappij waarin de gelijkheid verstorende effecten van seksisme, patriarchaat, racisme en klasse-overheersing zijn uitgeroeid.”

Wat beweegt er in het veld?
In Nederland bestaat nog geen omvangrijke beweging van boeren en consumenten voor een ander voedselvoorzieningssysteem. Wel zijn er hier en ook in de omliggende landen interessante en relevante initiatieven te noemen vanwaaruit een dergelijke beweging kan ontstaan.

Reclaim the Fields
Enige jaren geleden is Reclaim the Fields (RtF) opgericht. Dit is een Europees netwerk van jongeren die geïnteresseerd zijn in landbouw en in de praktijk en politiek die daarmee te maken heeft. RtF kaart het probleem aan dat mensen (en dan vooral jongeren) die zelf op een kleinschalige manier met landbouw aan de slag willen, geen toegang hebben tot land. Dat is alleen mogelijk met goedgekeurde businessplannen en hoge leningen van een bank. RtF is anti-kapitalistisch en werkt non-hiërarchisch. De activiteiten lopen uiteen van straatacties tot het opzetten van gezamenlijk kleinschalige landbouwprojecten. Tot nu toe was het netwerk vooral actief in Frankrijk, Wallonië, Oostenrijk en Zweden. In Nederland zitten wel wat sympathisanten, maar geen actieve groep.

Transition Towns, voedselcoöperaties en pergola’s

De afgelopen jaren zijn ook in Nederland en België de Transition Town-groepen als paddenstoelen uit de grond geschoten. Het is een interessante combinatie van diverse locale sociale en milieuvriendelijke projecten waarbij je niet meer afhankelijk bent van de grootschalige import van olie en andere zaken. Transition Town-groepen nemen vaak geen duidelijke stelling tegen bijvoorbeeld het kapitalisme en tegen multinationals, omdat ze denken zo toegankelijker te zijn voor een bredere doelgroep. (Toch zouden ze gezien hun analyse van de problemen en oplossingen zich daarover duidelijker kunnen uitspreken). In de praktijk blijkt het vaak lastiger dan gedacht om concrete projecten op te starten. Een van de onderwerpen waar men relatief makkelijk mee aan de slag kan, is lokale, milieuvriendelijke voedselvoorziening in de typische vorm van buurtmoestuinen.
Iets waar ook een aantal Transition Town-groepen aan meedoen, is het VersVoko-project van ASEED. Daarbij organiseren mensen uit een wijk, stad of dorp zich in een groep die op directe wijze verantwoord geproduceerd voedsel van boeren uit de regio afneemt. Het doel is om de lokale voedselproductie te steunen, de groothandel te omzeilen en ondertussen betaalbaar gezond voedsel te verkrijgen. In België bestaat onder de naam voedselteams al een groot netwerk van groepen die hetzelfde doen.
Er bestaat in Nederland ook een aantal pergola’s of ‘community supported agriculture projecten’ (csa’s) waarbij een boer en een groep consumenten samen besluiten wat er aan groente en fruit wordt geproduceerd. De afnemers verschaffen de producent een inkomen, delen het risico op misoogsten en delen de extra’s als de oogst boven verwachting is.
Er zijn nog meer samenwerkingsvormen mogelijk. Buiten Nederland zijn er bijvoorbeeld diverse soorten landbouwcollectieven actief.

Platform Andere Landbouw
Van een heel andere orde is een netwerk dat is ontstaan na een bijeenkomst in Utrecht over de toekomst van de landbouw in Nederland. De aanleiding was de komende hervorming van het Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) van de EU. De deelnemers waren kritische alternatieve boeren en mensen uit milieu- en ontwikkelingsorganisaties. Voedselsoevereiniteit is samen met regionalisering een van de belangrijkste kernwoorden in een gezamenlijke verklaring van de aanwezigen bij de bijeenkomst. Tijdens de bijeenkomst in Utrecht konden velen zich vinden in de kritiek op de huidige macht van het bedrijfsleven en op de exportgerichte productie. Grote verschillen waren er echter in de visies op de manier waarop een betere voedselvoorziening bereikt zou moeten worden. De ene helft zag geen andere realistische mogelijkheid dan te lobbyen voor een beter Europees beleid terwijl de andere helft daar weinig heil in zien en los van de regeltjes en het bedrijfsleven zelf aan de alternatieven willen bouwen. Belangrijk is te vermelden dat veel boeren die op dit moment voor hun inkomen afhankelijk zijn van hun afzet aan de groothandel, de kritiek op het huidige systeem best delen en ook wel voor de regio of een groep directe afnemers willen gaan telen. Toch wordt dit door hen niet als een realistische oplossing voor het merendeel van de huidige boeren. Als Platform Andere Landbouw gaat een aantal organisaties en individuen verder met zowel een campagne voor een wat minder slecht Europees landbouwbeleid als met het stimuleren van lokale alternatieven.

Nyéléni Europe: conferentie in Oostenrijk
In augustus 2011 zal in het Oostenrijkse Krems een internationale bijeenkomst over voedselsoevereiniteit plaatsvinden. Dit is een initiatief van onder andere Via Campesina, Friends of the Earth Europe en Attac. Mensen worden uitgenodigd deel te nemen aan de organisatie en door middels van deelname aan werkgroepen de inhoud vorm te geven. Ook is het de bedoeling dat er vooraf regionale voorbereidende bijeenkomsten plaatsvinden. Initiatieven voor werkelijke voedselsoevereiniteit zullen lokaal moeten worden vormgegeven en opgestart. Maar het wordt ongetwijfeld een leerzaam en inspirerend kamp en hopelijk komt er een flinke delegatie vanuit Nederland.

Landbouwactiekamp in Nederland
ASEED organiseerde van 2 tot en met 4 mei een landbouwactiekamp bij een biologische akkerbouwer in de Flevopolder. Het waren dagen vol presentaties en discussies over vele onderwerpen die te maken hebben met een sociale en duurzame voedselproductie. Daarnaast vonden er twee acties plaats. Het kamt was een succes en waarschijnlijk voor er in 2012 een tweede editie georganiseerd.

En is dit nu allemaal relevant voor Vrije Bondleden en andere anarchisten? Ja. Ten eerste is er de directe link met voedsel (en daar heeft iedereen mee te maken). Maar ook die van de solidariteit met kleine boeren en landarbeiders hier en elders op de wereld, die allemaal opboksen tegen machtige handelaren, voedselverwerkers en supermarktketens. Het is belangrijk mensen in eerste instantie voor zichzelf en hun gemeenschap te laten produceren in plaats van de export prioriteit te geven om harde valuta binnen te halen. Maar op een langere termijn is voedselsoevereiniteit en – in het algemeen – het bestaan van landbouw in de regio belangrijk. Er wordt gediscussieerd over revoluties en sociale omwentelingen, maar als de crisis echt doorzet en het huidige economische systeem in elkaar stort, dan krijgen we hier in het bloemen exporterende, bioindustrie-rijke en importafhankelijke Nederland erg snel honger. Voedsel en landbouw zijn te belangrijk om je als linkse, sociale of solidaire beweging niet mee bezig te houden.

Op het moment is voedsel een hot topic. Streekproducten zijn in en de omzet van biologische producten stijgt (helaas vooral in de supermarkt). Er ontstaan overal Transition Town-groepen die over lokale voedselproductie praten, en boeren hebben het helemaal gehad met de vrije markt en de afhankelijkheid van uitzuigende multinationals. Maar de richting die het opgaat met een landbouwbeweging en of ze potten kan gaan breken, hangt af van de mensen die er in actief zijn. Blijven het brave burgers die bijna uitsluitend naar hun eigen gedrag en belang kijken? Wordt het ingekapseld door grote maatschappelijke organisaties met een mainstream standpunt? Blijven boeren hun enige hoop vestigen op een beter beleid van bovenaf? Of is hier ruimte voor een echte beweging van onderop die zelf voor veranderingen zorgt en de boerenstrijd koppelt aan een breder verzet tegen het huidige systeem? Hopelijk wel, maar zoiets komt er niet vanzelf. Laten we de Transition Towns politiek houden door actief mee te doen en laten we zorgen dat iedereen met een grote mond over sociale ongelijkheid, afhankelijkheid van multinationals, klimaatverandering en grondstoffenschaarste, deelneemt aan lokale initiatieven die iets aan deze problemen doen. “Erst das Fressen, dann die Moral”, daarna de revolutie waarna we, als het goed is, weer verder kunnen eten.

Flip (ASEED Europe)

links
* ‘What Does Food Sovereignty Look Like?’ geschreven door Raj Patel als introductie voor het themanummer over voedselsoevereiniteit van ‘The Grassroots Voices section of the Journal of Peasant Studies’: http://www.stwr.org/food-security-agriculture/what-does-food-sovereignty-look-like.html
* Reclaim the Fields: http://www.reclaimthefields.org
* Transition Towns Nederland: http://transitiontowns.nl
* VersVoko’s: http://versvoko.nl
* Platform Aarde Boer Consument, met op hun site de ‘De Verklaring van Utrecht’ en meer informatie over het Platform Andere Landbouw: http://aardeboerconsument.nl
* Nyeleni Europe, conferentie en kamp over voedselsoevereiniteit: http://nyeleni2011.net
* La Via Campesina: http://viacampesina.org
* ASEED, met onder andere een verslag van het het landbouwactiekamp: http;//www.aseed.net